Kısa cevap: İş Kanunu'na göre haftalık çalışma süresi en fazla 45 saattir. Bu süreyi aşan her saat fazla çalışmadır ve normal saat ücretinin yüzde elli fazlasıyla ödenir (İş Kanunu m.41). Fazla çalışma ücreti için zamanaşımı beş yıldır; dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur.
Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma
- Fazla çalışma: Haftalık 45 saati aşan çalışmadır. Her saat için ücret yüzde elli zamlı ödenir.
- Fazla sürelerle çalışma: Sözleşmede haftalık süre 45 saatin altında belirlenmişse (örneğin 40 saat), 40 ile 45 saat arasındaki çalışmalar için ücret yüzde yirmi beş zamlı ödenir.
- Serbest zaman: İşçi isterse zamlı ücret yerine, her fazla çalışma saati için bir buçuk saat serbest zaman kullanabilir.
Fazla çalışma için işçinin onayı gerekir ve bir yılda toplam 270 saati aşamaz. Bu sınırın aşılması, aşan saatlerin ücretinin ödenmesi yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
Örnek hesap
Brüt saat ücreti 200 TL olan ve haftada 55 saat çalışan bir işçinin her hafta 10 saat fazla çalışması vardır. Bu işçinin bir haftalık fazla çalışma ücreti 10 × 200 × 1,5 = 3.000 TL brüttür. Hesap, çalışılan her hafta için ayrı yapılır; izin, rapor ve tatil haftaları hesaptan çıkarılır.
Aylık ücretle çalışan işçinin saat ücreti, uygulamada aylık brüt ücretin 225'e bölünmesiyle bulunur. Mahkemeler alacağı brüt olarak hesaplar; vergi ve sigorta kesintileri ödeme aşamasında yapılır. Ücrete düzenli olarak eklenen yol ve yemek yardımı gibi ödemelerin hesaba katılıp katılmayacağı da dosyanın özelliklerine göre değerlendirilir.
Hafta tatili, bayram ve gece çalışması
| Durum | Kural |
|---|---|
| Hafta tatili | Haftada en az 24 saat kesintisiz dinlenme hakkı vardır; bu günde çalıştırılan işçiye ayrıca ücret ödenir. |
| Ulusal bayram ve genel tatil | Tatil gününde çalışan işçiye, o gün için ayrıca bir günlük ücret ödenir. |
| Gece çalışması | Gece çalışmaları kural olarak 7,5 saati geçemez. |
Fazla mesai nasıl ispatlanır?
Fazla çalışma yaptığını ispat yükü işçidedir. Kullanılabilecek deliller şunlardır:
- Kartlı giriş-çıkış ve puantaj kayıtları
- Vardiya çizelgeleri, iş yazışmaları, e-postalar
- Aynı dönemde birlikte çalışmış iş arkadaşlarının tanıklığı
- Bilgisayar ve sistem giriş kayıtları
İşçinin imzaladığı bordrolarda fazla mesai tahakkuku görünüyorsa, bu ayların fazla mesai ücretinin ödendiği kabul edilir; daha fazla çalışıldığının yazılı delille ispatı gerekir. Bordroda fazla mesai hiç yer almıyorsa tanıkla ispat mümkündür. Tanık beyanına dayanan hesaplarda mahkemeler hakkaniyet indirimi uygulayabilmektedir.
Sözleşmeye "fazla çalışma ücreti aylık ücrete dahildir" yazılması, yargı kararlarında yıllık 270 saatle sınırlı olarak geçerli kabul edilmektedir; bu sınırı aşan fazla çalışmaların ücreti ayrıca istenebilir.
Zamanaşımı ve dava süreci
- Zamanaşımı: Fazla çalışma ücreti için beş yıldır. Her ayın alacağı, o ayın ücretinin ödenmesi gereken tarihten itibaren ayrı ayrı zamanaşımına uğrar.
- Arabuluculuk: Dava açmadan önce adliyedeki arabuluculuk bürosuna başvurulur (7036 sayılı Kanun m.3).
- Dava: Anlaşma olmazsa iş mahkemesinde dava açılır. Alacağın tutarı başta tam bilinemiyorsa belirsiz alacak davası açılabilir; tutar bilirkişi raporundan sonra artırılır.
İşten ayrılırken imzalatılan ibraname
İş sözleşmesi sona ererken işçiye "tüm alacaklarımı aldım" yazan bir ibraname imzalatılması sık görülür. Ancak ibraname, iş sözleşmesinin sona ermesinden itibaren bir ay geçmeden yapılmışsa geçersizdir (Türk Borçlar Kanunu m.420). Geçerli bir ibraname için alacağın türünün ve miktarının açıkça yazılması ve ödemenin banka aracılığıyla, tam olarak yapılması da gerekir. Bu şartları taşımayan bir ibraname, fazla çalışma ücreti istenmesine engel olmaz.
Üst düzey yöneticiler bakımından ise yargı kararları, iş süresini kendileri belirleyebilen yöneticilerin fazla çalışmalarının kural olarak ücretlerine dahil olduğunu kabul etmektedir; bu kişilerin talepleri ayrıca değerlendirilir.
İş sözleşmesi devam ederken de fazla çalışma ücreti istenebilir. Ödenmeyen fazla çalışma ücreti, işçiye iş sözleşmesini haklı nedenle feshetme ve kıdem tazminatı isteme imkânı da verebilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş yerine geçmez. Her olay kendi koşullarına göre değerlendirilmelidir.