Kısa cevap: Türk hukukunda dört tür nafaka vardır. Tedbir nafakası dava sürerken eşe ve çocuklara bağlanır; iştirak nafakası boşanmadan sonra çocuğun giderlerine katılım içindir; yoksulluk nafakası boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek eşe ödenir; yardım nafakası ise yoksulluğa düşen yakın akrabalar için istenir. Yoksulluk nafakası boşanmayla birlikte istenmediyse, boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıl içinde istenebilir.
Nafaka türleri bir bakışta
| Tür | Kime? | Ne zaman? |
|---|---|---|
| Tedbir nafakası | Eşe ve ortak çocuklara | Boşanma davası sürerken ya da eşler ayrı yaşarken |
| İştirak nafakası | Velayeti alan ebeveynin yanındaki çocuğa | Boşanmadan sonra, kural olarak çocuk ergin oluncaya kadar |
| Yoksulluk nafakası | Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek eşe | Boşanmadan sonra |
| Yardım nafakası | Yoksulluğa düşecek üstsoy, altsoy ve kardeşlere | Her zaman |
Tedbir nafakası
Boşanma davası açıldığında hâkim, eşlerin barınmasına, geçimine ve çocukların bakımına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır (Türk Medeni Kanunu m.169). Tedbir nafakası için kusur araştırılmaz; ekonomik olarak daha zayıf olan eş, dava sürerken desteklenir. Boşanma davası açılmadan da, ortak hayata ara verme hâlinde mahkemeden tedbir nafakası istenebilir.
Tedbir nafakası kural olarak dava tarihinden itibaren başlar ve boşanma kararı kesinleşinceye kadar devam eder. Boşanma kararıyla birlikte iştirak veya yoksulluk nafakasına hükmedilmişse, karar kesinleştikten sonra ödemeler bu nafakalar üzerinden sürer. Tedbir nafakası da ödenmezse ilamlı icra yoluyla tahsil edilebilir.
İştirak nafakası
Velayet kendisine verilmeyen ebeveyn, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK m.182). Tutar belirlenirken çocuğun yaşı ve ihtiyaçları ile iki ebeveynin geliri birlikte değerlendirilir. Çocuğun eğitimi ergin olduktan sonra da devam ediyorsa, anne ve babanın bakım yükümlülüğü eğitimin sonuna kadar sürebilir.
Yoksulluk nafakası
Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olan eş, kusuru daha ağır olmamak şartıyla diğer eşten nafaka isteyebilir (TMK m.175). Nafaka yükümlüsünün kusurlu olması şart değildir; ancak nafaka, yükümlünün mali gücüyle orantılı olmalıdır. Yoksulluk nafakasının süresine ilişkin Anayasa Mahkemesi kararı ve beklenen yasal düzenleme nedeniyle, dava açarken güncel durumun ayrıca kontrol edilmesi gerekir.
Nafaka miktarı nasıl belirlenir?
Kanunda nafaka için sabit bir oran yoktur. Hâkim; nafaka isteyen tarafın ihtiyaçlarını, nafaka ödeyecek tarafın gelirini ve giderlerini, tarafların sosyal ve ekonomik durumunu birlikte değerlendirir. Bu amaçla maaş bordroları, SGK kayıtları, tapu ve araç kayıtları ile banka hesapları araştırılır; gerekirse tarafların yaşadığı yerde sosyal ve ekonomik durum araştırması yaptırılır.
Anlaşmalı boşanmada nafaka
Anlaşmalı boşanmada nafaka, eşlerin imzaladığı protokolde belirlenir. Protokolde nafakanın türü, tutarı, ödeme günü, hangi hesaba yatırılacağı ve yıllık artış oranı açıkça yazılmalıdır. Hâkim, çocuğun yararına aykırı gördüğü iştirak nafakası düzenlemesini onaylamayabilir ve tarafları değişiklik yapmaya davet edebilir.
Nafaka artırılabilir veya kaldırılabilir mi?
- Artırım: Mahkeme, nafakanın her yıl belirli bir endekse göre artmasına karar verebilir. Böyle bir karar yoksa ya da artış yetersiz kalırsa nafaka artırım davası açılabilir.
- Azaltma: Tarafların mali durumu önemli ölçüde değişirse nafakanın azaltılması istenebilir.
- Kaldırma: Nafaka alacaklısının yeniden evlenmesi veya taraflardan birinin ölümüyle nafaka kendiliğinden sona erer. Alacaklının evlenmeden fiilen evliymiş gibi yaşaması, yoksulluğunun ortadan kalkması veya haysiyetsiz hayat sürmesi hâlinde ise mahkeme kararıyla kaldırılabilir (TMK m.176).
Nafaka ödenmezse
Nafaka alacağı, mahkeme kararına dayanılarak ilamlı icra takibiyle tahsil edilir. Ödenmeyen aylar için borçlunun maaşına ve diğer mallarına haciz konulabilir. Bunun yanında, nafaka ödeme yükümlülüğüne uymayan borçlu hakkında alacaklının şikâyeti üzerine tazyik hapsi gündeme gelir. Birikmiş nafaka ödenince tazyik hapsi sona erer.
Davanın açılacağı yer
Nafaka talepleri aile mahkemesinde görülür; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. İştirak ve yoksulluk nafakası çoğunlukla boşanma davası içinde istenir; boşanmadan sonra açılacak nafaka davaları için kanuni sürelere dikkat edilmelidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş yerine geçmez. Her olay kendi koşullarına göre değerlendirilmelidir.