Kısa cevap: Tutuklama kararına, kararın öğrenilmesinden itibaren iki hafta içinde itiraz edilir (Ceza Muhakemesi Kanunu m.268). Dilekçe kararı veren hâkimliğe ya da mahkemeye verilir; tutuklu, avukatı aracılığıyla veya bulunduğu ceza infaz kurumu üzerinden de başvurabilir. İtiraz süresi geçmiş olsa bile tutuklu, yargılamanın her aşamasında tahliye talebinde bulunabilir (CMK m.104).
Tutuklama hangi şartlarda verilir?
Tutuklama bir ceza değildir; yargılama sürerken başvurulan geçici bir koruma tedbiridir. Hâkimin tutuklamaya karar verebilmesi için şu unsurların birlikte bulunması gerekir (CMK m.100):
- Kuvvetli suç şüphesini gösteren somut deliller
- Kaçma ya da delilleri karartma şüphesi gibi bir tutuklama nedeni
- Tutuklamanın işin önemi ve beklenen cezayla orantılı olması
İmza yükümlülüğü, yurt dışına çıkış yasağı ya da konutu terk etmeme gibi adli kontrol tedbirleri aynı amacı sağlayabiliyorsa tutuklama yerine bunlar uygulanmalıdır (CMK m.109). Yalnızca adli para cezası öngörülen suçlarda ve vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler dışında hapis cezasının üst sınırı iki yılı geçmeyen suçlarda tutuklama kararı verilemez.
Gözaltından tutuklama sorgusuna
Gözaltı süresi kural olarak yakalama anından itibaren yirmi dört saattir; toplu olarak işlenen suçlarda Cumhuriyet savcısı bu süreyi kanundaki sınırlar içinde uzatabilir (CMK m.91). Savcı tutuklama gerektiğini düşünürse şüpheliyi sulh ceza hâkimliğine sevk eder. Tutuklama istemiyle yapılan sorguda şüphelinin bir avukatın yardımından yararlanması zorunludur; kendi avukatı yoksa baro tarafından görevlendirilir. Sorguda verilen ifadenin ve sunulan belgelerin itiraz aşamasında da önemli olacağı unutulmamalıdır.
İtiraz süresi ve dilekçenin verileceği yer
İtiraz süresi, 7499 sayılı Kanunla yedi günden iki haftaya çıkarılmıştır; bu süre 1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen kararlar için geçerlidir. Dilekçe kararı veren merciye verilir. Bu merci itirazı yerinde görürse kararını kendisi düzeltir; yerinde görmezse dosyayı en geç üç gün içinde itirazı inceleyecek mercie gönderir.
İtirazı hangi mahkeme inceler?
| Tutuklama kararını veren | İtirazı inceleyen |
|---|---|
| Sulh ceza hâkimliği (soruşturma evresi) | Yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hâkimi |
| Asliye ceza mahkemesi (kovuşturma evresi) | Yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesi |
| Ağır ceza mahkemesi (kovuşturma evresi) | Numara olarak izleyen ağır ceza dairesi; tek daire varsa en yakın ağır ceza mahkemesi |
Tahliye talebi: süreye bağlı olmayan yol
İtiraz süresi kaçırılmış ya da itiraz reddedilmiş olabilir. Bu durumda tutuklu veya avukatı, soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında salıverilme talebinde bulunabilir. Talep hakkında Cumhuriyet savcısının ve müdafinin görüşü alınarak üç gün içinde karar verilir (CMK m.105). Ret kararına karşı da itiraz yolu açıktır.
Tahliye talebi, dosyada yeni bir gelişme olduğunda daha güçlü hâle gelir: tanıkların dinlenmesi, bilirkişi raporunun gelmesi, delillerin toplanmış olması ya da tutuklulukta geçen sürenin beklenen cezaya göre uzaması bunlara örnektir.
Dilekçede nelere dikkat edilir?
- Kuvvetli şüpheyi gösteren delillerin kararda somut olarak gösterilip gösterilmediği
- Kaçma veya delil karartma şüphesinin hangi olgulara dayandırıldığı
- Delillerin hukuka uygun yollarla elde edilip edilmediği
- Sabit ikametgâh, düzenli iş, aile bağları ve sağlık durumu (belgeleriyle birlikte)
- Hangi adli kontrol tedbirinin yeterli olacağı
Kalıp ifadelerle yazılmış dilekçeler çoğu zaman sonuç vermez; itirazın dosyadaki somut olgulara dayanması gerekir. Bu nedenle ilk adım, tutuklama kararının ve gerekçesinin bir örneğini almaktır.
Tutukluluğun incelenmesi ve azami süreler
Soruşturma evresinde tutukluluğun devamının gerekip gerekmediği, talep olmasa bile en geç otuz günde bir incelenir (CMK m.108). Kovuşturma evresinde mahkeme bu değerlendirmeyi her duruşmada yapar.
Kovuşturma evresinde tutukluluk, ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde en çok bir yıldır ve zorunlu hâllerde altı ay uzatılabilir. Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde en çok iki yıldır; uzatmayla birlikte toplam üç yılı geçemez (CMK m.102). Bu süreler bir üst sınırdır: tutuklama nedeni ortadan kalktığında kişi süre dolmadan salıverilmelidir.
İtiraz da reddedilirse
- Koşullar değiştikçe tahliye talebi yenilenebilir.
- Kişi özgürlüğü hakkının ihlal edildiği düşünülüyorsa, başvuru yolları tüketildikten sonra otuz gün içinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapılabilir.
- Kanuna aykırı tutuklanan ya da sonunda beraat eden kişi, devletten maddi ve manevi tazminat isteyebilir (CMK m.141).
Tutuklulukta geçen süre, mahkûmiyet hâlinde verilen cezadan düşülür (Türk Ceza Kanunu m.63).
Tutuklu avukatıyla ne zaman görüşebilir?
Tutuklu, avukatıyla her zaman ve konuşulanların başkaları tarafından duyulamayacağı bir ortamda görüşebilir (CMK m.154). Kanun bazı suç türlerinde kısa süreli sınırlamalara izin verir. Tutuklama kararı, gecikmeksizin tutuklunun bir yakınına ya da belirlediği kişiye bildirilir (CMK m.107).
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş yerine geçmez. Her olay kendi koşullarına göre değerlendirilmelidir.