İş ilişkisi sona eren işçinin aklına gelen ilk soru genellikle kıdem tazminatına hak kazanıp kazanmadığıdır. Bu yazıda kıdem tazminatının şartlarını, hesaplama yöntemini, istifa durumunu ve ödeme yapılmazsa izlenecek yolu kısaca özetledik. Hesaplama örnekleri, Yargıtay kararları ve sık sorulan sorularla birlikte ayrıntılı anlatıma Erzurum kıdem tazminatı rehberimizden ulaşabilirsiniz.
Kıdem tazminatı nedir?
Kıdem tazminatı, belirli bir süre aynı işverene emek veren işçiye, iş sözleşmesi kanunda sayılan sebeplerden biriyle sona erdiğinde ödenen toplu bir tutardır. Yasal dayanağı, yürürlükteki 1475 sayılı İş Kanunu’nun 14. maddesidir. Tazminatın amacı, işçinin işyerinde geçirdiği yılların karşılığını güvence altına almak ve iş kaybının ardından geçiş dönemini kolaylaştırmaktır.
Kıdem tazminatı için temel şartlar
Kıdem tazminatına hak kazanmak için üç şart birlikte aranır:
- Aynı işverene bağlı olarak (aynı veya farklı işyerlerinde) en az 1 yıl çalışmış olmak,
- İş sözleşmesinin kanunda sayılan sebeplerden biriyle sona ermesi,
- İşçinin İş Kanunu kapsamında, yani bir iş sözleşmesine dayanarak çalışıyor olması.
Belirli süreli sözleşmeyle çalışanlar da sözleşme süresi dolduğunda değil, ancak kanundaki fesih sebeplerinden biri gerçekleştiğinde tazminat isteyebilir. Aralıklı çalışmalarda, aynı işverene ait süreler birleştirilerek bir yıllık süre hesaplanır.
İş sözleşmesi hangi durumlarda sona ererse tazminat alınır?
- İşverenin, ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık dışındaki bir sebeple işçiyi çıkarması,
- İşçinin haklı nedenle sözleşmeyi feshetmesi: maaşın ödenmemesi, mobbing, sigortasız çalıştırma gibi durumlar. Ayrıntıları işçinin haklı nedenle feshi yazımızda anlattık.
- Askerlik görevi nedeniyle ayrılma,
- Emeklilik veya 15 yıl sigortalılık / 3600 gün prim şartının tamamlanması,
- Kadın işçinin evlendikten sonraki 1 yıl içinde ayrılması,
- İşçinin vefatı (bu durumda tazminatı yasal mirasçılar alır).
İstifa eden işçi kıdem tazminatı alabilir mi?
Sıradan bir istifada kural olarak kıdem tazminatı alınamaz. Ancak istifanın gerçek sebebi ödenmeyen maaş, ödenmeyen fazla mesai ya da eksik sigorta bildirimi gibi haklı bir nedense durum değişir. Bu sebep istifa dilekçesinde açıkça yazılmışsa tazminat hakkı doğabilir. “Kendi isteğimle ayrılıyorum” şeklindeki matbu dilekçeler ise ileride ispat sorunu yaratır. Bu nedenle dilekçeyi imzalamadan önce hukuki destek almak önemlidir.
Kıdem tazminatı nasıl hesaplanır?
Her tam çalışma yılı için 30 günlük giydirilmiş brüt ücret ödenir. Giydirilmiş ücrete yol, yemek ve düzenli ikramiye gibi süreklilik gösteren ödemeler de eklenir. Bir yılı aşan süreler oranlanarak hesaba katılır. Tazminat, her yıl Ocak ve Temmuz aylarında güncellenen kıdem tazminatı tavanını aşamaz ve üzerinden yalnızca damga vergisi kesilir; gelir vergisi kesintisi yapılmaz.
Örnek hesaplama
5 yıl 6 ay çalışan ve giydirilmiş brüt ücreti 40.000 TL olan bir işçi düşünelim (ücretin tavanın altında kaldığı varsayımıyla):
- 5 tam yıl için: 5 × 40.000 TL = 200.000 TL,
- 6 ay için: 40.000 TL × 6/12 = 20.000 TL,
- Brüt kıdem tazminatı: 220.000 TL,
- Damga vergisi (binde 7,59): 1.669,80 TL,
- Net ödeme: 218.330,20 TL.
İşçi bildirim süresi verilmeden çıkarıldıysa kıdem tazminatına ek olarak ihbar tazminatı da istenebilir. Ayrıca kullanılmayan yıllık izin, fazla mesai ve hafta tatili alacakları da aynı süreçte talep edilebilir.
Tazminat ödenmezse ne yapılmalı?
- Arabuluculuğa başvuru: Dava açmadan önce arabulucuya gitmek zorunludur. Başvuru, işçinin veya işverenin yerleşim yerindeki ya da işin yapıldığı yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır.
- Dava: Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa iş mahkemesinde dava açılır. Erzurum’da bu davalara Erzurum İş Mahkemeleri bakar.
- Faiz: Ödenmeyen kıdem tazminatına, fesih tarihinden itibaren bankalarca bir yıllık vadeli mevduata uygulanan en yüksek faiz işletilir.
- Zamanaşımı: Kıdem tazminatı için zamanaşımı süresi, fesih tarihinden itibaren 5 yıldır.
Sık sorulan sorular
Bir yılı doldurmadan işten çıkarılan işçi kıdem tazminatı alabilir mi?
Hayır. Bir yıldan kısa çalışmada kıdem tazminatı doğmaz; ancak ihbar tazminatı, ücret ve izin alacakları istenebilir.
Emeklilik için yaşı bekleyen işçi tazminat alabilir mi?
Evet. Sigortalılık süresi ve prim gününü tamamlayan işçi, SGK’dan alacağı yazıyla işten ayrılıp kıdem tazminatını talep edebilir.
Kıdem tazminatı taksitle ödenebilir mi?
Kural olarak tazminat fesihle birlikte muaccel olur ve tek seferde ödenmelidir. Taksitlendirme ancak işçinin rızası ve yazılı bir anlaşmayla mümkündür.
Sonuç
Kıdem tazminatında küçük bir eksik ya da yanlış yazılmış bir istifa dilekçesi ciddi hak kayıplarına yol açabilir. Erzurum ve çevre illerdeki (Erzincan, Bayburt, Kars, Ağrı, Bingöl) iş hukuku uyuşmazlıklarında hak kaybı yaşamamak için Av. Mustafa Çağrı Köse ile iletişime geçebilir, dosyanız hakkında bilgi alabilirsiniz.