Engelli bireylerin ÖTV istisnasından yararlanarak edindikleri araçların kimler tarafından kullanılabileceği, yalnızca engellilik oranına bakılarak cevaplanabilecek bir konu değildir. Aracın hangi istisna kapsamında alındığı, özel tertibat bulunup bulunmadığı, engelli kişinin aracı kendisinin kullanıp kullanamadığı ve araç tescil kaydındaki şerhler birlikte değerlendirilmelidir.
Bu nedenle “engelli aracını aileden herkes kullanabilir” veya “araç sahibi araçta olduğu sürece herkes sürebilir” şeklindeki genel kabuller her araç bakımından doğru değildir.
Engelli Aracında Kullanım Yetkisini Ne Belirler?
ÖTV istisnasıyla alınan araçlarda öncelikle aracın hangi hukuki kapsamda edinildiğine bakılır. Uygulamada özellikle üç durumun birbirinden ayrılması gerekir:
- Engellilik derecesi yüzde 90 veya üzerinde olan kişi adına alınan araçlar,
- Engelli kişinin bizzat kullanması amacıyla özel tertibatlı olarak alınan araçlar,
- Ortopedik engeli nedeniyle sürücü belgesi alamayan ve güncel mevzuattaki şartları karşılayan kişiler adına alınan araçlar.
Bu grupların tamamı günlük dilde “engelli aracı” olarak adlandırılsa da kullanım şartları aynı değildir.
Engelli bireylere tanınan haklar yalnızca araç alımındaki ÖTV avantajından da ibaret değildir. Vergi, sosyal yardım, ulaşım ve diğer alanlardaki hakların genel çerçevesi için engelli hakları, indirimler ve muafiyetler hakkındaki ayrıntılı inceleme ayrıca değerlendirilebilir.
Yüzde 90 ve Üzeri Engelli Adına Alınan Aracı Kim Kullanabilir?
Engellilik derecesinin yüzde 90 veya üzerinde olduğu durumlarda, engelli kişinin aracı bizzat kullanması şart değildir. Bu araçların önemli bir bölümü engelli kişinin ulaşım ihtiyacının yakınları veya yetkilendirilen sürücüler aracılığıyla karşılanması amacıyla kullanılmaktadır.
Ancak buradan aracın sınırsız biçimde herkes tarafından kullanılabileceği sonucu çıkarılmamalıdır.
Özellikle 1 Ocak 2025'ten itibaren uygulanan tescil düzenlemesiyle, yüzde 90 ve üzeri engelli adına ÖTV istisnasıyla edinilen ve ilgili kapsama giren araçların kullanımında tescile işlenen kişiler önem kazanmıştır.
Mevzuatta öngörülen koşullar kapsamında engelli kişinin;
- eşi,
- aynı il sınırlarında yaşayan birinci derece kan veya kayın hısımları,
- kardeşleri,
- vasisi,
- belirli koşullarla çalıştırılan sürücü
arasından sınırlı sayıda kişinin tescil kayıtlarına işlenmesi söz konusu olabilir.
Dolayısıyla yalnızca anne, baba, çocuk, kardeş veya başka bir akraba olmak, her durumda aracı kullanmak için yeterli kabul edilmemelidir. Araç ruhsatı ve tescil kaydındaki kullanım şerhi kontrol edilmelidir.
Engelli Kişinin Araçta Bulunması Her Kullanımı Hukuka Uygun Hale Getirir mi?
Bu konuda sık yapılan hatalardan biri, engelli kişi araçta bulunduğu sürece direksiyon başına herkesin geçebileceğinin düşünülmesidir.
Oysa aracın tabi olduğu hukuki statü önemlidir.
Yüzde 90 ve üzeri engelli adına alınmış bir araç ile engelli kişinin bizzat kullanması amacıyla özel tertibat yaptırılmış bir araç aynı şekilde değerlendirilmez.
Özel tertibatlı bir aracın başka bir sürücü tarafından kullanılması teknik olarak mümkün olsa bile bunun mevzuata ve tescil kayıtlarına uygun olup olmadığı ayrıca araştırılmalıdır.
Bu nedenle “araç sahibi yanımdaydı” şeklindeki açıklama tek başına bütün kullanım sınırlamalarını ortadan kaldırmaz.
Özel Tertibatlı Engelli Araçlarını Başkası Kullanabilir mi?
Engelli kişinin kendi engel durumuna uygun hareket ettirici özel tertibat yaptırarak edindiği araçlarda temel amaç, aracı engelli kişinin bizzat kullanmasıdır.
Gaz, fren, direksiyon veya diğer sürüş sistemlerinde kişinin engeline göre yapılan değişiklikler aracın başka bir sürücü tarafından kullanılmasını teknik veya hukuki açıdan etkileyebilir.
Bazı araçlarda tertibat ilave aparat niteliğinde olabilir ve aracın engelli olmayan bir kişi tarafından da güvenli biçimde kullanılmasına engel oluşturmayabilir. Ancak böyle bir durumda dahi aracın başka bir sürücü tarafından kullanılabileceği sonucuna yalnızca gözle bakılarak varılmamalıdır.
Aracın teknik uygunluk belgeleri, sağlık kurulu raporu, sürücü belgesindeki kodlar ve tescil kayıtları birlikte değerlendirilmelidir.
Gerekli uygunluk bulunmadan özel tertibatlı aracın başka biri tarafından kullanılması, ÖTV istisnasının şartları bakımından sorun doğurabilir.
Otomatik Vitesli Engelli Araçlarında Durum Farklı mı?
Otomatik vitesli araçlarda da aracın herkes tarafından kullanılabileceği yönünde genel bir kural bulunmamaktadır.
Bazı engellilik durumlarında otomatik vites, kişinin engeline uygun kullanımın unsurlarından biri olarak değerlendirilebilir. Araçta ayrıca elden kumanda gibi görünür bir tertibat bulunmaması, kullanım sınırlamasının bulunmadığını göstermez.
Bu nedenle özellikle engellilik oranı yüzde 90'ın altında olan kişiler adına istisna kapsamında alınmış araçlarda sağlık raporu, sürücü belgesi kodları ve tescil kaydı önem taşır.
2026 Düzenlemesiyle Sürücü Belgesi Alamayan Bazı Ortopedik Engellilerin Durumu
2026 yılında yapılan değişiklikle araç alımındaki ÖTV istisnasının kapsamına ilişkin önemli bir düzenleme yürürlüğe girmiştir.
Ortopedik engel oranı yüzde 40 veya üzerinde bulunan ve ortopedik engeli nedeniyle sürücü belgesi alamayan kişiler de diğer yasal şartların bulunması hâlinde istisnadan yararlanabilecek gruplar arasına alınmıştır.
Buradaki önemli nokta, yalnızca toplam engellilik oranının yüzde 40 olması değildir. İlgili ortopedik engelin ve bu engel nedeniyle sürücü belgesi alınamamasının mevzuatta aranan şekilde belgelenmesi gerekir.
Bu gruptaki kişiler zaten araç kullanamayacaklarından, aracın engelli kişinin kendisi tarafından kullanılması beklenmez. Bununla birlikte aracın engelli kişi için sağlanan vergi avantajından yararlanılarak başka bir kişinin bağımsız şahsi kullanımına bırakılması da istisnanın amacıyla bağdaşmayabilir.
Engelli Aracı Yakının Şahsi Aracı Gibi Kullanılabilir mi?
ÖTV istisnasının amacı, engelli kişinin ulaşım ihtiyacını kolaylaştırmaktır. Araç engelli bireyin adına alınmış olsa bile fiili kullanım biçimi bu amaçtan tamamen kopmuşsa hukuki ve vergisel sorunlar gündeme gelebilir.
Örneğin engelli kişinin ulaşımı, sağlık hizmetlerine erişimi veya günlük ihtiyaçlarının karşılanması için aracın bir yakını tarafından kullanılması ile aracın engelli kişiyle gerçek bir bağlantı bulunmaksızın sürekli olarak yakının işe gidip gelme veya kişisel seyahat aracı hâline getirilmesi aynı şekilde değerlendirilmeyebilir.
Somut olayda aracın hangi statüde edinildiği ve kullanımının tescil şartlarına uygun olup olmadığı belirleyicidir.
Kullanım Kurallarına Uyulmamasının Sonucu Ne Olabilir?
Engelli aracının mevzuata aykırı biçimde kullanıldığı iddiası, özellikle ÖTV istisnası bakımından vergisel incelemeye konu olabilir.
Her kullanım ihlali otomatik olarak aynı cezayı doğurmaz. Aracın türü, istisnanın hangi maddeye dayanılarak uygulandığı, sürücünün kim olduğu, engelli kişinin araçta bulunup bulunmadığı, tescil kayıtları ve aracın fiilen kimin yararına kullanıldığı birlikte değerlendirilir.
Şartların ihlal edildiğinin kabul edildiği durumlarda, zamanında alınmayan ÖTV'nin talep edilmesi ve şartları varsa vergi cezası ile gecikmeye bağlı mali sonuçların gündeme gelmesi mümkündür.
Bu konunun yaptırım yönü, özellikle kullanım sırasında denetim yapılması veya vergi işlemi uygulanması hâlinde önem kazanır. Ayrıntılı değerlendirme için engelli aracını başkasının kullanması ve cezası başlıklı içerik incelenebilir.
Beş Yıl ve On Yıl Birbirine Karıştırılmamalı
Engelli araçları konusunda farklı sürelerin aynı anlama geldiği düşünülmemelidir.
ÖTV istisnasından yeniden yararlanılmasına ilişkin güncel düzenlemede on yıllık süre önem taşırken, araçların tescili, devir şartları ve belirli şerhler bakımından beş yıllık sürelerle karşılaşılabilir.
Bu nedenle “beş yıl geçtiğinde bütün sınırlamalar sona erer” veya “beş yılda bir yeni ÖTV'siz araç alınabilir” şeklindeki genellemeler güncel mevzuata göre doğru olmayabilir.
İşlem yapılmadan önce hangi sürenin hangi hukuki sonuca ilişkin olduğu ayrı ayrı incelenmelidir.
Aracı Kullanmadan Önce Hangi Belgeler Kontrol Edilmeli?
Engelli aracını başka bir kişinin kullanmasının hukuka uygun olup olmadığını değerlendirirken yalnızca engelli raporuna bakılması yeterli değildir.
Özellikle şu belgeler birlikte değerlendirilmelidir:
- Engelli sağlık kurulu raporu,
- araç tescil ve ruhsat bilgileri,
- tescile işlenen kullanım şerhleri,
- sürücü belgesindeki kısıtlama kodları,
- varsa özel tertibata ilişkin teknik belgeler,
- ÖTV istisnasının hangi kapsamda uygulandığını gösteren belgeler,
- vergi dairesine sunulmuş taahhütname ve kullanıcı bilgileri.
Araç geçmiş yıllarda alınmışsa edinme tarihi de önem taşır. Çünkü mevzuatta daha sonra yapılan değişikliklerin eski ve yeni araçlara etkisi aynı olmayabilir.
Aracın Statüsü Belirlenmeden Genel Bir Sonuca Varılmamalı
Engelli aracını kimin kullanabileceği konusunda en önemli hata, bütün engelli araçlarını tek bir kategoriymiş gibi değerlendirmektir.
Yüzde 90 ve üzeri engelli adına alınan tertibatsız bir araç, engelli kişinin bizzat kullanacağı özel tertibatlı bir araç ve sürücü belgesi alamayan ortopedik engelli adına edinilen araç aynı hukuki şartlara tabi olmayabilir.
Bu nedenle kullanım öncesinde öncelikle aracın hangi istisna kapsamında edinildiği belirlenmeli, ardından tescil şerhleri ve gerekli belgeler kontrol edilmelidir.
Özellikle denetim sonucunda tutanak tutulmuş, vergi dairesinden bildirim gelmiş veya ÖTV ve ceza talep edilmişse genel internet bilgilerinden hareket etmek yerine somut aracın tescil ve vergi dosyasının birlikte değerlendirilmesi hak kaybının önlenmesi bakımından önem taşır.