Anayasa Mahkemesi'nden Tarihi Kamulaştırma Kararı: "Ödeme Yapılmadıysa Süre Aşımı Bahane Olmaz!"
Hukuk dünyasında yankı uyandıran bir gelişmeyle Anayasa Mahkemesi (AYM), yaklaşık 70 yıl öncesine dayanan bir kamulaştırma davasında emsal nitelikte bir karara imza attı. Malatya Şeker Fabrikası'nın kuruluşu için 1954 yılında kamulaştırılan bir taşınmazla ilgili uyuşmazlık, mirasçıların kamulaştırma bedelinin kendilerine veya murislerine hiç ödenmediği iddiasıyla AYM'ye taşındı. Mahkemeler, 10 yılı aşkın süre geçtiği gerekçesiyle davayı reddederken, AYM bu kararı bozarak mülkiyet hakkının ihlal edildiğine hükmetti.
Olayın Arka Planı: 70 Yıllık Bir Mücadele
Malatya'da bulunan ve Malatya Şeker Fabrikası'nın inşası amacıyla 1954 yılında kamulaştırılan taşınmazların eski sahiplerinin mirasçıları, yıllar sonra bir hukuki süreci başlattı. Başvurucular, kamulaştırma bedelinin kendilerine veya atalarına ödenmediğini iddia ederek, bu durumun tespiti ve tazminat talebiyle mahkemelerin yolunu tuttu. Davacılar, iddialarını desteklemek amacıyla dönemin Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası ve Türkiye İş Bankası'ndan temin ettikleri kayıtları da mahkemeye sundu. Bu belgelerle, kamulaştırma bedeline ilişkin herhangi bir ödeme yapılmadığına dair kanıtlar sunulmaya çalışıldı.
Derece Mahkemelerinin Kararı: Süre Aşımı Engeli
Ancak, ilk derece mahkemeleri ve istinaf mahkemeleri, kamulaştırma bedelinin ödenip ödenmediği konusunu esaslı bir şekilde incelemek yerine, hukuki bir engel olarak gördükleri 'hak düşürücü süre' gerekçesine odaklandı. Mahkemeler, kadastro tespitinin kesinleşmesinin üzerinden 10 yıldan fazla süre geçtiği gerekçesiyle, başvurucuların taleplerini zamanaşımına uğradığına karar vererek reddetti. Bu kararların ardından, mirasçılar hak arayışlarını sürdürerek Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuruda bulundu.
Anayasa Mahkemesi'nin Çığır Açan Yorumu: Ödeme Esas Alınmalı!
Anayasa Mahkemesi, bu noktada hukukun temel ilkelerine ışık tutan bir karar verdi. Yüksek Mahkeme, bir kamulaştırmada bedelin ödenip ödenmediği konusunun, mülkiyet hakkının korunması açısından en belirleyici unsur olduğunu vurguladı. AYM'ye göre, derece mahkemelerinin yalnızca süre aşımı gerekçesine dayanarak, başvurucuların bedelin ödenmediği yönündeki somut delillere dayanan iddialarını ve sundukları banka kayıtlarını göz ardı etmesi kabul edilemezdi.
AYM kararında şu önemli noktalara değinildi:
- Kamulaştırma bedelinin ödenip ödenmediği, mülkiyet hakkının ihlal edilip edilmediğinin belirlenmesinde temel bir kriterdir.
- Başvurucuların sunduğu banka kayıtları gibi somut delillerle desteklenen iddiaların, mahkemelerce mutlaka değerlendirilmesi gerekir.
- Esaslı iddialar ve deliller yeterince incelenmeden, sadece süre gerekçesiyle davanın reddedilmesi, mülkiyet hakkının korunması ilkesiyle bağdaşmamaktadır.
- Mahkemelerin, bedelin ödenmediği yönündeki iddiaları ve bu iddiaları destekleyen belgeleri yeterince değerlendirmemesi, başvuruculara aşırı bir külfet yüklemektedir.
Mülkiyet Hakkı İhlal Edildi: Yeniden Yargılama Zorunlu!
Anayasa Mahkemesi, bu gerekçelerle başvurucuların Anayasa'nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkının ihlal edildiğine oybirliğiyle karar verdi. Mahkeme, ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için dosyanın Malatya 3. Asliye Hukuk Mahkemesi'ne gönderilerek yeniden yargılama yapılmasına hükmetti. Bu kararla birlikte, geçmiş yıllarda yapılan kamulaştırmalarda bedel ödemesi konusunda yaşanan şüpheli durumların, yargı mercilerince yeniden ele alınması gerektiği bir kez daha ortaya konulmuş oldu.
Kararın Önemi ve Hukuki Sonuçları
AYM'nin bu kararı, özellikle eski tarihli kamulaştırmalarla ilgili olarak bedel ödenmediği iddialarını taşıyanlar için büyük bir umut ışığı oldu. Karar, mülkiyet hakkının kutsallığını bir kez daha vurgularken, idarenin kamulaştırma işlemleri sırasında ödeme yükümlülüğünü yerine getirip getirmediğinin, süre gibi şekli engellerin önüne geçerek incelenmesi gerektiğini net bir şekilde ortaya koydu. Bu emsal karar, vatandaşların mülkiyet haklarını daha etkin bir şekilde koruyabilmeleri adına önemli bir adım olarak değerlendiriliyor.
Resmi Gazete'de Yayımlanan Karar Detayları:
- Karar Tarihi: 22/4/2026
- Başvuru Numarası: 2020/38884
- İlgili Madde: Anayasa'nın 35. Maddesi (Mülkiyet Hakkı)
- Sonuç: Mülkiyet hakkı ihlal edildi. Yeniden yargılama yapılacak.
Bu karar, Türk hukuk sisteminde mülkiyet hakkının korunması açısından önemli bir dönüm noktası teşkil etmektedir. Vatandaşların hukuki haklarını aramada kararlılık göstermeleri ve profesyonel hukuki destek almaları, bu tür durumlarda hak kaybını önlemede kritik rol oynamaktadır.